Tag: bitterzoet

Bitterzoete nachtschade (kenmerken)

Dit bericht is deel 3 van 3 in de reeks Bitterzoet

Solanum dulcamara. Prof. Dr. Otto Wilhelm Thomé - Public domainBitterzoet is één van de vele tientallen vertegenwoordigers van de enorme familie van de Nachtschade-achtigen (Solanaceae).

Dat is een beruchte familie, want heel wat van haar vertegenwoordigers zijn giftig, minstens in een aantal van hun onderdelen. Toch vind je er ook heel wat belangrijke voedingsgewassen in terug, denk maar aan de aardappel, de tomaat, paprika’s en aubergines. Van een Provençaalse ratatouille zou niet veel meer overblijven zonder nachtschade-achtigen.

Hoewel het bloempje van het bitterzoet erg klein is, kan je er toch goed een aantal typische kenmerken van de nachtschade familie in herkennen. De vijf kroonblaadjes zijn tot één geheel vergroeid. Bij het bitterzoet en bijvoorbeeld bij aardappel en tomaat zijn dat stervormige kroontjes, terwijl ze bij wolfskers, bilzekruid en alruin meer klokvormig zijn, en je bij de doornappel en de bekende ‘engelentrompetten’ (Brugmansia) inderdaad trompetten vindt.
Die vergroeidbladige kroon hebben de nachtschade nog met andere families gemeen (de Campanulaceae, klokjes-familie bijvoorbeeld), maar echt typisch voor de nachtschade is de ‘meeldraadbuis’. De vijf meeldraden zijn inderdaad tot een buisje vergroeid, en in het midden daarvan steekt de stamper naar buiten. (Als je zo’n reusachtige engelentrompet op je terras hebt staan, ga het dan eens van dichtbij bekijken… maar ook bij aardappelen zijn de bloemen groot genoeg om het fenomeen zonder hulpmiddelen goed te kunnen zien.)

De nachtschade is een met geheimzinnigheid en magie omringde familie: een aantal van de belangrijkste toverplanten behoren er immers toe.
Over de wolfskers schreef ik al eerder, in de tijd dat ik voor mijn toenmalige ‘kruidenmand’ nog hele uitgebreide artikelen schreef. Intussen heb ik (met dank aan Yo voor de zaadjes) ook een paar doornappels. Het eerste ‘doornige appeltje’ is zich aan het vormen, dus daarover volgt later alvast nog een verhaal.
En dan zijn er nog het bilzekruid, de alruin… allemaal planten die in het verleden – en nu nog steeds – tot de verbeelding hebben gesproken…

(Dat klinkt alvast alsof ik met dit blogje nog even kan verdergaan… maar niet vandaag… ik ben meer dan doodop, dus ik hou het vandaag bij het stukje hierboven. Het medicinale gebruik van bitterzoet moet wachten tot volgende week…)

Bitterzoete folklore

Dit bericht is deel 2 van 3 in de reeks Bitterzoet

Bitterzoet, Solanum dulcamara - Foto: Nuanc, Creative Commons LicenseHeel wat boeken in mijn boekenkast vermelden een aantal folkloristische gebruiken in verband met bitterzoet, maar het is wel opvallend, dat ik voor de meeste van die gebruiken slechts één bron heb (of af en toe wordt vanuit een tweede bron naar de eerste verwezen).
Maar dat de ranken van het bitterzoet traditioneel gebruikt werden, om in augustus de kruiden van de kruidwis bijeen te binden, daar zijn de meeste bronnen het wel over eens. (Over dat gebruik vertel ik in die periode allicht nog wat meer.)

In het westen van Vlaanderen, en ook in Zeeland, werd het kruid ook wel ‘Elfrank’ of ‘Alfrank’ genoemd. Mien Verdingh (in ‘Kris kras kruid’) geeft aan dat een ‘alf’ een duivel is, maar zelf vermoed ik eerder een verband met ‘alverman’. Een alverman is een aardgeest die in heel wat Vlaamse volksverhalen figureerde, en echt niet alleen in het bekende jeugdfeuilleton van lang geleden – in elk geval in de tijd dat we thuis nog geen TV hadden.

In weerwil van Mien Verdinghs duivel, lijken er toch vooral beschermende eigenschappen aan het bitterzoet te zijn toegeschreven. Zo vertelt M.C. Blöte-Obbes, dat men bitterzoet ophing in de wiegjes van jonge kinderen, en bij de dieren in de stal, om te voorkomen dat ze betoverd werden.
Ook was het één van de vele kruiden, waarvan gezegd werd dat het in de vorm van een amulet gedragen, kon helpen om (bijvoorbeeld met Kerstmis tijdens de nachtmis) de aanwezige heksen te ontmaskeren. (Bron: Tjeu Leenen, ‘Planten met een verhaal’)

Een bitterzoet plantje (etymologie)

Dit bericht is deel 1 van 3 in de reeks Bitterzoet

Na een paar jaar afwezigheid is het bitterzoet weer in mijn tuin opgedoken, op ruim honderd meter van zijn vroegere groeiplek.Solanum dulcamara - Bitterzoet
Het is een plant waar heel veel over te vertellen valt, dus ik ga er deze week een paar keer op terugkomen. Vandaag komt de etymologie (naamsverklaring) aan bod, en later deze week vertel ik over het (oude) gebruik in de kruidengeneeskunde, en ik kan het natuurlijk niet laten om ook de folklore aan bod te laten komen.

Lees verder “Een bitterzoet plantje (etymologie)”